Cây sen là một loại cây thủy sinh sống lâu năm mọc phổ biến dọc theo bờ sông Nin ở Ai Cập trong thời kỳ cổ đại . Từ Ai Cập nó đã được đem đến Assyria và sau đó được trồng rộng rãi khắp các vùng Ba Tư, Ấn Độ và Trung Quốc. Nó cũng có thể là loài cây bản địa ở khu vực Đông Dương, nhưng ở đây có sự nghi vấn về điều này. Năm 1787, lần đầu tiên nó được đưa tới Tây Âu.
Hoa sen hồng Hoa sen trắng
Ở Việt Nam, sen còn có tên gọi khác là Liên, Quỳ. Cây sen được trồng nhiều vùng ở nước ta, phổ biến hai giống: sen hồng (cây cao khoẻ, hoa màu hồng, to và thơm) và sen trắng (cây cao, hoa trắng, cây yếu hơn). Loại hoa màu hồng thường được dùng để lấy hạt trong khi loại hoa màu trắng thường được dùng để lấy rễ.
Cây sen có rất nhiều các công dụng khác nhau
+ Về mặt mỹ thuật và tâm linh
– Cây sen là biểu tượng của sự thịnh vượng, thiêng liêng và bất tử của nhiều nền văn hóa ở các nước Châu Á.
– Đạo Phật xem hoa sen là biểu tượng cao nhất của sự thanh khiết, hòa bình, từ bi và vĩnh hằng.
+ Về thực phẩm
Mọi bộ phận của cây sen gồm hoa, hạt, lá non, ngó sen, củ sen đều có thể sử dụng làm thức ăn được như:
Các cánh hoa được sử dụng để tô điểm món ăn, các lá to được dùng để gói thức ăn.
Ngó sen được xem là loại rau sạch an toàn và bổ dưỡng, được sử dụng để nấu canh, xào thịt, ngâm giấm, làm gỏi … trong các món ăn gia đình và trong các nhà hàng sang trọng.
Củ sen rất được ưa chuộng trong các món ăn ở các nhà hàng Châu Á và trong các bữa tiệc chiêu đãi. Củ sen có thể dùng để ăn tươi hoặc chế biến chín bằng cách nấu chè, làm mứt, rang lên như bắp nổ để ăn nhẹ, xay thành bột uống giải nhiệt…
Nhị hoa có thể phơi khô và dùng để ướp chè.
Tim sen phơi khô pha ra nước vàng xanh – trà tim sen có tác dụng an thần.
Hạt sen thường được sử dụng trong các món ăn có giá trị dinh dưỡng cao.
+ Trong y học
Theo Đông y, sen là cây độc đáo nhất trong số các cây thuốc vì tổng thể của cây đều dùng làm thuốc, mỗi một bộ phận có tính chất và tác dụng trị liệu khác nhau:
– Hạt sen đã bóc vỏ: vị ngọt tính bình (không nóng, không lạnh), có tác dụng bổ tỳ dưỡng tâm cố tinh sáp trường. Hạt sen là một vị thuốc quý vừa có tác dụng bổ dưỡng lại an thần, làm dịu thần kinh, chữa trị thần kinh suy nhược, được dùng trong nhiều đơn thuốc. Ðặc biệt hạt sen còn dùng chữa trị các chứng tiêu chảy kéo dài, suy dinh dưỡng.
– Tâm sen: Vị đắng tính hàn, có tác dụng thanh tâm trừ phiền, chỉ huyết sáp tinh. Dùng an thần, trị sốt cao mê sảng, hồi hộp tim đập nhanh, huyết áp cao.
– Gương sen : Vị đắng sáp, tính ôn, có tác dụng tiêu ứ chỉ huyết, dùng trị các chứng băng lậu ra máu, tiểu ra máu… Thường dùng để cầm máu bằng cách đốt thành than rồi phối hợp với các vị thuốc khác. Liều dùng 5 – 10g.
– Lá sen: Vị đắng sáp, tính bình, tác dụng thanh thử, thăng dương, chỉ huyết. Dùng trị cảm nắng, say nắng, xuất huyết do sốt cao, nhất là trị béo phì, cholesterol cao… Lá sen đã được nghiên cứu chứng minh có tác dụng an thần, chống co thắt cơ trơn, chống choáng
phản vệ, ức chế loạn nhịp tim.
– Ngó sen: có vị ngọt, mát, tính hàn, kiêm tả bổ, có tác dụng cầm huyết, thanh nhiệt, trừ phiền, giã rượu. Ngó sen để sống: tính hàn, vị ngọt, có tác dụng thanh nhiệt, tán ứ, làm hết nôn, giải khát, giã rượu, chữa các chứng xuất huyết do nhiệt.
– Củ sen : Giúp cải thiện chứng mất ngủ nhờ có công dụng an thần, bổ tỳ và dưỡng tâm. Giá trị dinh dưỡng của củ sen rất thích hợp cho việc giảm cân, duy trì thể lực.
– Hoa sen : Vị hơi ngọt đắng, chát, thơm, không độc, có tính ấm. Giúp trí óc minh mẫn, tạo cảm giác bình yên và dễ chịu.. Canh hoa dùng chữa trị mụn nhọt, lở loét…Hoa sen còn dùng để ướp trà hoặc trang trí cho các món cocktail trái cây
+ Trồng sen kết hợp du lịch
Mọi người (đặc biệt là giới trẻ), rất thích ngắm cảnh, chụp ảnh bên các đồng, hồ sen, nhiều doanh nghiệp, nhà vườn đã tận dụng cơ hội này trồng sen kết hợp du lịch và rất thành công, điển hình là các cánh đồng sen ở Lương Sơn (Hòa Bình) Hoa Lư (Ninh Bình) Thanh Oai ( Hà Nội) … hiệu quả trồng sen từ du lịch còn cao hơn nhiều so với trồng sen để thu các sản phẩm từ sen.
+ Các ứng dụng khác
Làm giảm ô nhiễm: Các cuộc điều tra đã phát hiện rằng cây sen có thể hấp thu kim loại nặng và có thể được sử dụng để làm giảm các chất thải công nghiệp để làm sạch nước. Nó có thể làm sạch nước một cách tự nhiên mà không cần sử dụng những chất clorua độc hại.
Lá sen có đặc điểm không thấm nước. Hiện tượng này được ứng dụng trong khoa học vật liệu, gọi là hiệu ứng lá sen, để chế tạo các bề mặt tự làm sạch.
Ở nước ta, sen được trồng suốt từ Bắc vào Nam. Miền Bắc, sen được trồng nhiều tại các tỉnh Bắc Ninh, Bắc Giang, Hưng Yên, Hải Dương, Hà Nam, Hà Nội… tại các vùng đất trũng miền Trung, có Nghệ An, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Ninh Thuận, Bình Thuận. Sen phát triển nhiều ở khu vực ĐBSCL như Long An, Sóc Trăng, Tiền Giang, An Giang đặc biệt Đồng Tháp – được coi là xứ sở của cây sen. Hiện nay, chưa có số liệu thống kê chính xác về diện tích trồng sen nhưng ước đạt trên dưới 4.500 ha. Các giống sen chủ yếu là giống địa phương, các dạng hoang dại được khai thác tự nhiên, trồng quảng canh, năng suất ngó sen, củ sen, hạt sen đều thấp so với các giống nhập nội từ Trung Quốc và Đài Loan (Trang thông tin điện tử công ty Sen ta, 2018).
Việt Nam là một nước có sản lượng sen lớn, hàng năm cung cấp từ vài trăm đến 1.000 tấn hạt sen cho thị trường trong nước và xuất khẩu. Tuy nhiên, sản phẩm từ cây sen chưa được người tiêu dùng chú ý và đánh giá cao trong vị thế nền kinh tế mà chỉ được các nhà đông y quan tâm như một loại dược liệu với nhiều công dụng của nó. Vài năm gần đây, cây sen đang dần dần tìm lại chỗ đứng của mình không chỉ bởi tạo cảnh quan sinh thái xanh, sạch, đẹp mà còn đem lại hiệu quả kinh tế cho người sản xuất, tạo điều kiện cho nhiều nông hộ thoát nghèo và có thể làm giàu.
Trồng sen rất thích hợp cho những hộ nông dân có ít ruộng vì cây sen đầu tư vốn ít lại cho thu nhập và tạo việc làm thường xuyên. Bên cạnh đó việc tiêu thụ cũng dễ dàng có thể bán tại chỗ hoặc bán gương sen tại các trường học hay các khu du lịch trong thành phố và các đầu mối thu mua. Giá bán các sản phẩm từ sen cũng dao động khác nhau, ngó sen từ 30.000- 45.000 đ/kg. Giá bán gương sen từ 33.000 – 34.000 đ/kg, những gương to, hạt đều, ít hạt lép thì có thể bán được với giá 55.000-46.000 đ/kg.
Một số lưu ý về kỹ thuật trồng sen
– Cây sen đòi hỏi đất nhiều mùn, phát triển tốt trong chân đất lúa trũng, độ sâu của nước từ 0,4-0,8m. Nhiệt độ tốt nhất cho cây là ở 23 – 27oC trong mùa sinh trưởng và thời gian sinh trưởng là 5 tháng.
– Cây phát triển từ rễ hoặc hạt giống. Chúng là hoa lưỡng tính nên thụ phấn khá dễ dàng, tuy nhiên, sen thường được trồng bằng mầm ngó sen, ít khi trồng bằng hạt, thời vụ trồng vào giữa mùa xuân, khi thời tiết đã ấm, trồng xong cho nước vào ruộng từ từ, ngập 2/3 thân cây, giữ mức nước như vậy 3 – 4 tháng. Mùa hè cây ra hoa.
– Mùa thu hái thường vào tháng 7 – 9. Hiện nay có nhiều giống sen cho thu hoa từ tháng 4 đến tháng 11
– Sen là một giống cây dễ trồng, ít công chăm sóc mà cho lợi nhuận cao. Để trồng sen đạt hiệu quả cao, một số hộ dân còn kết hợp nuôi cá rô phi, cá quả, cá trê lai, ốc nhồi cua… trong ruộng sen để tăng thêm thu nhập sau khi kết thúc 1 chu kỳ của sen.
Hiện nay có rất nhiều giống sen, tùy theo mục đích sử dụng có thể phân loại thành: sen lấy hoa làm cảnh, sen lấy hương hoa ướp trà, sen lấy hạt, sen lấy ngó, sen lấy củ, sen làm cảnh, sen phục vụ du lịch- Tùy theo mục đích sử dụng khác nhau mà ta chọn những giống khác nhau để trồng.
Trong năm qua Viện Nghiên cứu Rau quả đã xây dựng được 1 số mô hình trồng sen có hiệu quả ở Vụ Bản (Nam Định), Hoa Lư (Ninh Bình), Mê Linh ( Hà Nội)… từ những mô hình này Viện đang có kế hoạch chuyển giao mở rộng diện tích, giúp bà con, các hộ viên hội sinh vật cảnh làm giàu, từ các chân đất lúa trũng kém hiệu quả
